Konstrukcie s infinitívom a príčastnými tvarmi (zacząć, skończyć, próbować + sloveso)

Čo to znamená?

• zacząć / zaczynać — začať. "zacząć" (dokon. = bod začiatku), "zaczynać" (nedok. = proces začínania alebo zvyčajnosť).


• Przykład: Zacząłem czytać książkę. — Začal som čítať knihu.


• Przyklad (zaczynać): Zaczynam pracę o dziewiątej. — Začínam pracovať o deviatej (zvyčajne / pravidelne).

• skończyć — skončiť (ukončiť, dosiahnuť poslednú fázu). Môže sa používať aj reflexívne: "skończyć się" = "skončiť sa" (niečo sa skončilo).
• Przykład: Skończyłem czytać książkę. — Dokončil som čítanie knihy.
• Przykład: Film się skończył o 21:00. — Film sa skončil o 21:00.

• próbować / spróbować — snažiť sa/skúšať. "próbować" je nedokonavé (opačné: opakované pokusy alebo dlhší pokus), "spróbować" je dokonavé (jednorazový pokus/skúška).
• Przykład: Próbowałem otworzyć drzwi, ale były zamknięte. — Snažil som sa otvoriť dvere, ale boli zamknuté.
• Przykład: Spróbowałem zadzwonić do niego, ale nie odebrał. — Skúsil som mu zavolať, ale nezdvihol.

• zacząć / zaczynać + infinitív
• Nedokonavý infinitív (napr. czytać, pisać) → zdôrazní proces, činnosť ako takú.
• Zacząłem czytać książkę. — Začal som čítať knihu (zapojil som sa do čítania).
• Dokonavý infinitív (napr. napisać, przeczytać) → zdôrazní začatie jednokrát smerujúce k výsledku (zamerané na dokončenie).
• Zacząłem napisać list. — Začal som písať list (začal som pracovať s cieľom ho dokončiť).

• skończyć + infinitív
• "Skończyć" už nesie hodnotu dokončenia, preto po ňom môžete použiť aj nedokonavý infinitív, ale použitie dokonavého môže byť silnejšie pri zdôraznení výsledku.
• Skończyłem czytać książkę. — Dokončil som čítanie knihy.
• Skończyłem przeczytać książkę. — Silnejšie: prečítal som knihu do konca (dôraz na výsledok).

• próbować / spróbować + infinitív
• Próbować + niedokonany bezokolicznik → pokusy opakované alebo dlhšie pokusy.
• Próbowałem naprawiać samochód przez dwie godziny. — Snažil som sa opravovať auto dve hodiny.
• Spróbować / próbować + dokonany bezokolicznik → jednorazový pokus (často s negatívnym výsledkom: "pokúsil som sa, ale nepodarilo sa").
• Spróbowałem otworzyć drzwi, ale nie udało się. — Skúsil som otvoriť dvere, nepodarilo sa.

Dôležité pravidlá a príklady:

• Zacząć/zaczynać + (nedok./dok.)


• Nedok. infinitív → začatie procesu alebo zameranie na činnosť.


• Zaczął czytać gazetę. — Začal čítať noviny (pustil sa do toho).


• Dok. infinitív → začatie akcie z očakávaním výsledku.


• Zaczął przeczytać gazetę od początku. — Začal noviny čítať od začiatku (snahou ich prečítať).


• Nuansa v slovenčine: "Začal fajčiť" (zvyčajne: začal byť fajčiarom / začal fajčiť pravidelne) vs "Začal zapáliť cigaretu" (jedna cigareta).

• Skończyć + (nedok./dok.)
• "Skończyć" samo o sebe indikuje ukončenie, takže po ňom môže nasledovať nedokonavý infinitív. Použitie dokonavého infinitívu (napr. "przeczytać") zosilňuje výsledok.
• Skończyłem pisać raport. — Skončil som písanie správy.
• Skończyłem napisać raport. — Dokončil som napísanie správy (dôraz: je hotový).

• Próbować vs Spróbować
• "Próbować" (nedok.) + nedok. infinitív → opakované alebo dlhé pokusy: Próbowałem znaleźć błąd przez godzinę.
• "Spróbować" (dok.) + dok. infinitív → raz sa pokúsil dosiahnuť výsledok: Spróbowałem znaleźć błąd, ale nic nie znalazłem.

1) Imiesłów przysłówkowy współczesny (-ąc) — prítomný príslovkový tvar (simultánna činnosť):

• Vzniká pridaním -ąc (napr. "czytać" → "czytając"). Používa sa, keď jedna akcia prebieha súčasne s druhou.


• Przykład: Czytając książkę, zasnąłem. — Keď som čítal knihu, zaspol som (doslova: čítajúc knihu, zaspal som).


• Przyklad s 'próbować': Próbując otworzyć drzwi, zauważyłem, że klamka jest zepsuta. — Keď som sa snažil otvoriť dvere, všimol som, že kľučka je poškodená.


• Pozor: subjekt v prvej časti (imiesłowie) musí byť rovnaký ako subjekt hlavnej vety (inak vzniká „dangling participle“).

2) Imiesłów przysłówkowy uprzedni (-wszy / -łszy) — predchádzajúci/adverbiál‑ný tvar ("having done"):

• Vyjadruje akciu, ktorá sa stala pred hlavnou akciou. Často je literárny alebo formálny.


• Przykład: Skończywszy obiad, poszliśmy na spacer. — Po dojednaní obeda sme išli na prechádzku.


• Przyklad: Zaczawszy od końca, łatwiej zrozumiesz instrukcję. — Ak začneš od konca, ľahšie pochopíš návod. ("zaczawszy" je trochu formálnejšie/lichotivé.)


• Namiesto tohto tvaru sa v hovorovej reči často používa konštrukcia s "po + rzeczownik + -ciu" (po skończeniu, po przeczytaniu).

3) Imiesłów przymiotnikowy bierny (np. skończony, napisany) — pasívny príčastný tvar používaný ako prídavné meno:

• Przykład: Projekt jest skończony. — Projekt je dokončený.


• Przykład: List napisany przez nią leżał na stole. — List napísaný ňou ležal na stole.

• Chybný príklad (dangling participle):
• Czytając gazetę, autobus odjechał. — (Vyzerá to, akoby autobus čítal noviny.)
• Správne:
• Czytając gazetę, nie zauważyłem, że autobus odjechał. — Keď som čítal noviny, nevšimol som si, že autobus odjazdil.

Bežné chyby a rady, ako ich predísť

• Zamieňanie aspektu bez účelu: Nie všade, kde sa zdá byť "dokonavé", treba ho použiť. Uvažujte, či chcete zdôrazniť proces alebo výsledok.


• Nesprávne (študenti často píšu): *Zacząłem napisać list i skończyłem pisać.* (mix významov bez jasnosti). Radšej: Zacząłem pisać list i skończyłem go napisać.

Konkrétne príklady (poľsky → slovenský preklad + vysvetlenie)

• Zacząłem czytać książkę wczoraj wieczorem. — Začal som čítať knihu včera večer. (proces začal)


• Zacząłem przeczytać tę książkę, ale zabrakło mi czasu. — Začal som ju čítať s úmyslom prečítať ju, ale došlo mi čas.


• Zaczął palić, kiedy miał piętnaście lat. — Začal fajčiť, keď mal pätnásť rokov. (začatie zvyku)


• Zaczął zapalić papierosa i natychmiast go zgasił. — Zapálil si cigaretu a hneď ju uhasil. (jednorazová akcia)

• Skończyłem pisać raport o północy. — Dokončil som písanie správy o polnoci.
• Skończyłem napisać raport przed terminem. — Dokončil som napísanie správy pred termínom (dôraz na dokončený výsledok).
• Film się skończył i wyszliśmy z kina. — Film sa skončil a my sme vyšli z kina.

• Próbowałem uruchomić komputer, ale bez skutku. — Snažil som sa spustiť počítač, ale bez výsledku (opakované pokusy alebo dlhší pokus).
• Spróbowałem uruchomić komputer raz i poddałem się. — Skúsil som raz spustiť počítač a vzdal som to.

• Próbując ugotować obiad, przypaliłem sos. — Keď som skúšal variť obed, pripálil som omáčku. (simultánna akcia; subjekt rovnaký)
• Skończywszy obiad, poszliśmy na spacer. — Po dojednaní obeda sme išli na prechádzku. (formálne/literárne)
• Po skończeniu pracy poszedł do domu. — Po skončení práce šiel domov. (hovorovejší, bežnejší spôsob)

Porovnanie so slovenčinou — čo je podobné a čo iné

• Podobnosť: aj slovenčina rozlišuje dokonavosť a nedokonavosť a takisto používa infinitív ako vetný doplnok po slovách typu "začať", "skončiť", "skúšať".


• Poľské Zacząłem czytać ≈ slovenské Začal som čítať.


• Rozdiel: v poľštine sú imiesłowy (-ąc, -wszy) bežnejšie v písanom prejave; v hovorovej slovenčine sa často používajú iné obraty ("keď som..., po tom ako...").


• Reflexívna častica: poľské "się" ≈ slovenské "sa" — pozor na umiestnenie: Zaczęła się śmiać. — Začala sa smiať..