Zaimki względne: qui, que

Czym są qui i que?

Zaimki względne łączą zdanie główne z częścią, która opisuje lub określa pewien rzeczownik (poprzednik, franc. antécédent). W języku francuskim najprostsze zaimki względne to qui i que. Ich podstawowa funkcja:

qui = zastępuje podmiot (osobę lub rzecz) w zdaniu względnym;
que = zastępuje dopełnienie bliższe (direct object) w zdaniu względnym.

Przykłady (po francusku → tłumaczenie polskie):
- L'homme qui parle est médecin. — Mężczyzna, który mówi, jest lekarzem.
- Le livre que tu lis est intéressant. — Książka, którą czytasz, jest interesująca.

Kiedy używamy qui? (gdy zastępuje podmiot)

Qui używamy wtedy, gdy w zdaniu względnym potrzebny jest podmiot (czyli ten, kto wykonuje czynność). Qui stoi przed orzeczeniem (czasownikiem) i jest nieodmienny.

Przykłady:
- La femme qui chante est ma sœur. — Kobieta, która śpiewa, jest moją siostrą. (qui = która, podmiot: kobieta śpiewa)
- Le chien qui court est rapide. — Pies, który biegnie, jest szybki. (qui = który, podmiot: pies biegnie)

Qui po przyimku (kiedy jest potrzebny)
Jeżeli czasownik w zdaniu względnym wymaga przyimka (np. parler à, travailler avec, penser à), a odnosi się do osoby, używamy formy przyimkowej + qui: à qui, avec qui, pour qui itp.
- La personne à qui j'ai parlé est partie. — Osoba, z którą rozmawiałem, wyszła.
- L'ami avec qui je travaille est gentil. — Przyjaciel, z którym pracuję, jest miły.

Uwaga: gdy rzeczownik jest rzeczą (a nie osobą) i potrzeba przyimka, zwykle używa się lequel/auquel/dans lequel itp. (patrz porównanie dalej).

Kiedy używamy que? (gdy zastępuje dopełnienie bez przyimka)

Que jest używane, gdy w zdaniu względnym mówimy o dopełnieniu bliższym (kogo/co). Que stoi przed podmiotem zdania względnego lub przed formą z auxiliárnym (avoir/être) i często łączy się z orzeczeniem.

Przykłady:
- La lettre que j'ai reçue est longue. — List, który otrzymałem, jest długi. (que = który, dopełnienie: otrzymałem list)
- Le film que nous avons vu était excellent. — Film, który widzieliśmy, był znakomity.

Elizja: qu'
Przed samogłoską lub nieme h que skraca się do qu':
- L'homme qu'elle aime. — Mężczyzna, którego ona kocha.
- L'arbre qu'on a planté. — Drzewo, które posadziliśmy.

Zgoda imiesłowu przeszłego (participe passé) po que

Ważna zasada: jeśli zdanie względne ma czas złożony (najczęściej passé composé) z auxiliárnym avoir, a dopełnienie bezpośrednie stoi przed tym czasownikiem (czyli jest zastąpione przez que), to imiesłów przeszły zgadza się z poprzednikiem (antecedentem) w rodzaju i liczbie.

Przykłady:
- La pomme que j'ai mangée. — Jabłko, które zjadłem. (mangée — rodzaj żeński, liczba pojedyncza)
- Les lettres que j'ai écrites. — Listy, które napisałem/napisałam. (écrites — liczba mnoga żeńska)
- Le livre que j'ai lu. — Książka, którą przeczytałem. (lu — męski pojedynczy)

Gdy zamiast avoir jest être (czasowniki zwrotne lub czasowniki ruchu), imiesłów zgadza się z podmiotem zdania względnego, tak jak zwykle:
- Les filles qui sont parties. — Dziewczyny, które wyjechały. (parties — zgoda z podmiotem dziewczyny)

Ce qui i ce que — „to, co” po francusku

Kiedy nie mamy konkretnego poprzednika/nazwy (mówimy ogólnie „to, co”), używamy ce qui (gdy pełni funkcję podmiotu) i ce que (gdy jest dopełnieniem):

Ce qui me plaît, c'est la musique. — To, co mi się podoba, to muzyka. (ce qui = podmiot)
Ce que j'aime, c'est la musique. — To, co lubię, to muzyka. (ce que = dopełnienie)
Je ne comprends pas ce que tu dis. — Nie rozumiem tego, co mówisz.

Porównanie z innymi zaimkami: dont, lequel, où

Dont: używamy, gdy czasownik lub wyrażenie wymaga przyimka de (parler de, avoir besoin de, se souvenir de). Nie zastępuje qui/que w prosty sposób.
Le livre dont je parle. — Książka, o której mówię.

- Lequel (auquel, duquel): używamy do rzeczy po przyimku (à, de, sur, dans itp.), szczególnie w języku oficjalnym:
- La chaise sur laquelle je suis assis. — Krzesło, na którym siedzę.
- Le livre auquel je pense. — Książka, o której myślę.
Dla osób częściej użyjemy à qui (np. la personne à qui j'ai parlé).

- Où: używamy dla miejsc lub momentów (gdzie/kiedy):
- La ville où je suis né. — Miasto, w którym się urodziłem.

Częste błędy i jak ich unikać

1. Mylenie qui i que (użycie qui zamiast que jako dopełnienia)

Błędnie: La fille qui je vois. — (✗)
Poprawnie: La fille que je vois. — Dziewczyna, którą widzę. (que = dopełnienie)

2. Brak zgody imiesłowu po que
- Błędnie: Les pommes que j'ai mangé. — (✗)
- Poprawnie: Les pommes que j'ai mangées. — Jabłka, które zjadłem/zjadłam.

3. Użycie qui z czasownikiem wymagającym przyimka bez dodania przyimka
- Błędnie: La femme qui j'ai parlé. — (✗)
- Poprawnie: La femme à qui j'ai parlé. — Kobieta, z którą rozmawiałem.

4. Złe użycie que zamiast dont (dla czasowników z de)
- Błędnie: Le problème que je parle. — (✗)
- Poprawnie: Le problème dont je parle. — Problem, o którym mówię.

5. Używanie qui zamiast lequel przy przyimku w odniesieniu do rzeczy
- Błędnie: La table à qui j'ai posé le livre. — (✗)
- Poprawnie: La table sur laquelle j'ai posé le livre / La table où j'ai posé le livre. — Stół, na którym położyłem książkę.

Zbiór przykładów — kategorie i wzory

Qui — jako podmiot (osoba lub rzecz)

Le professeur qui parle est strict. — Nauczyciel, który przemawia, jest surowy.
La maison qui a un jardin est chère. — Dom, który ma ogród, jest drogi.

Que — jako dopełnienie bliższe (bez przyimka)
- Le film que j'ai aimé était long. — Film, który mi się podobał, był długi.
- La robe que tu portes est belle. — Sukienka, którą nosisz, jest ładna.

Qui po przyimku — osoby
- L'homme à qui tu parles est mon oncle. — Mężczyzna, z którym rozmawiasz, jest moim wujem.
- La fille avec qui il sort est intelligente. — Dziewczyna, z którą on się spotyka, jest inteligentna.

Rzeczy po przyimku — użyj lequel/auquel/duquel (nie qui/que)
- Le livre auquel je pense est rare. — Książka, o której myślę, jest rzadka.
- La chaise sur laquelle je me suis assis était cassée. — Krzesło, na którym usiadłem, było zepsute.

Ce qui / Ce que — bez konkretnego poprzednika
- Ce qui m'intéresse, c'est l'histoire. — To, co mnie interesuje, to historia.
- Ce que tu dis n'est pas vrai. — To, co mówisz, nie jest prawdą.

Zgoda imiesłowu po que (przykłady różnicowe)
- La lettre que j'ai écrite. — List, który napisałem/napisałam. (écrite — żeński)
- Les films que j'ai vus. — Filmy, które widziałem/widziałam. (vus — męski lub ogólnie liczba mnoga)

Qui jako podmiot + être (zgoda imiesłowu z podmiotem)
- Les étudiants qui sont partis sont fatigués. — Studenci, którzy wyszli, są zmęczeni. (partis — zgoda z podmiotem)

Elizja qu' przed samogłoską
- L'idée qu'il a eue était bonne. — Pomysł, który miał, był dobry.
- L'homme qu'on a vu hier. — Człowiek, którego widzieliśmy wczoraj.

Krótka ściągawka — reguły do zapamiętania

Qui = podmiot (kto/co robi coś). Przykład: "La femme qui parle...".
Que = dopełnienie bliższe (kogo/co). Przykład: "Le livre que j'ai lu...".
Que → qu' przed samogłoską.
Jeśli que zastępuje DO bezpośredniego i stoi przed czasem złożonym z avoir → participe passé zgadza się z poprzednikiem.
Po przyimku odnoszącym się do osoby użyj "à/avec/pour + qui"; dla rzeczy zwykle użyj lequel/auquel/duquel.
Dont = zastępuje "de + ..." (parler de, avoir besoin de itd.).
Ce qui / Ce que = "to, co" (ce qui = podmiot; ce que = dopełnienie).

Słowniczek

Antécédent (poprzednik) — rzeczownik, do którego odnosi się zaimek względny.
Podmiot — ten, kto wykonuje czynność w zdaniu (fr. sujet).
Dopełnienie bliższe (direct object) — kogo/co dotyczy czynność (fr. complément d'objet direct).
Participe passé (imiesłów przeszły) — forma używana w czasach złożonych (np. passé composé).
Elizja — skrócenie słowa (np. que → qu' przed samogłoską).

Jeżeli chcesz, mogę przygotować krótkie zestawienie porównań (francuski → polski) z rozbiciem na przypadki (podmiot/dopełnienie/przyimek), aby łatwiej zapamiętać różnice między qui i que oraz kiedy użyć autres zaimki (dont, lequel, où).