Drobne rozróżnienia w użyciu zaimków względnych (was jako zaimek względny, użycie deren/dessen)

Drobne rozróżnienia z zaimkami względnymi w języku niemieckim (was jako zaimek względny, użycie deren/dessen)

W tym artykule omówię dwie częste, lecz subtelne kwestie dotyczące zdań względnych w niemieckim: kiedy używamy was jako zaimka względnego oraz kiedy stosujemy genitywne zaimki względne deren i dessen. Wyjaśnienia są w języku polskim; przykłady są przede wszystkim po niemiecku z tłumaczeniami na polski.

Czym są zaimki względne i jak działają?

Zaimki względne (Relativpronomen) łączą zdanie względne z wyrazem, którego dotyczą (antecedent). W typowym przykładzie:

Der Mann, der dort steht, ist mein Bruder. (Mężczyzna, który stoi tam, jest moim bratem.)

- der = zaimek względny odwołuje się do antecedenta Der Mann; zgadza się z nim pod względem rodzajnika/liczby (rodzaj: męski, liczba: poj.).
- Forma zaimka względnego zależy od roli (przypadku) w zdaniu względnym: Der Mann, den ich sehe (Akkusativ), Der Mann, dem ich helfe (Dativ), Der Mann, dessen Hund (Genitiv).

Kiedy używamy "was" jako zaimek względny?

Główne sytuacje

1) Po zaimkach nieokreślonych typu: alles, etwas, nichts, vieles, wenig, einiges, manches.
- Alles, was du sagst, ist wichtig. (Wszystko, co mówisz, jest ważne.)
- Nichts, was er verspricht, stimmt. (Nic z tego, co obiecuje, nie jest prawdą.)

2) Po rzeczownikach utworzonych z przymiotnika w stopniu najwyższym lub po nominalizacjach typu: das Beste, das Einzige, das Wichtigste.
- Das Beste, was mir passieren konnte, war ein Stipendium. (Najlepsze, co mogło mi się przytrafić, to stypendium.)
- Das Einzige, was zählt, ist Gesundheit. (Jedyną rzeczą, która się liczy, jest zdrowie.)

3) Po zaimku zastępującym całą wypowiedź lub ideę: das (w sensie „to, co…”).
- Das, was er gesagt hat, stimmt nicht. (To, co on powiedział, nie jest prawdą.)

Kilka zasad i ograniczeń

- "was" nie odmienia się (nie ma form rodzaju/liczby); jest używane tylko w wyżej wymienionych przypadkach.
- Po rzeczowniku określonym (np. osoba, konkretny przedmiot) NIE używamy "was". Zamiast tego: der/die/das lub welcher/welche/welches.
- BŁĄD: Der Mann, was dort steht, ist mein Bruder.
- POPRAWNIE: Der Mann, der dort steht, ist mein Bruder.
- Jeżeli potrzeba wyrazić relację z przyimkiem, zwykle stosuje się formy z wo- (wór-) lub przyimek + das/den etc.: worauf, wovon, in dem, auf das.
- Alles, worauf ich warte, ist seine Entscheidung. (Wszystko, na co czekam, to jego decyzja.)
- Alternatywnie można użyć: Alles, auf das ich warte, ist seine Entscheidung.
- "was" występuje po zaimkach typu manches/vieles; nie mylić z "jeder/jedes", które najczęściej łączą się z rzeczownikiem: Jedes Buch, das... (każda książka, która...)

Przykłady z tłumaczeniem

- Alles, was glänzt, ist nicht Gold. (Wszystko, co się świeci, nie jest złotem.)
- Etwas, was ich dir zeigen möchte, liegt auf dem Tisch. (Coś, co chcę ci pokazać, leży na stole.)
- Manches, was wir lernen, vergisst man schnell. (Wiele rzeczy, których się uczymy, szybko się zapomina.)
- Nur das, was du brauchst, nimm mit. (Tylko to, co potrzebujesz, zabierz ze sobą.)
- Das, was er tut, ist ungewöhnlich. (To, co on robi, jest niezwykłe.)

Typowe błędy związane z "was"

- Użycie "was" po konkretnym rzeczowniku osobowym: Błędnie: Die Frau, was dort steht; Poprawnie: Die Frau, die dort steht.
- Próba tworzenia przypadków "was" z przyimkiem bez "wo-": Błędnie: Alles, was ich auf warte; Poprawnie: Alles, worauf ich warte lub Alles, auf das ich warte.

Użycie deren i dessen (genitywne zaimki względne)

Co to są deren i dessen i kiedy ich używać?

- Dessen i deren to zaimki względne w dopełniaczu (Genitiv). Używamy ich, gdy chcemy wyrazić związek posiadania między antecedentem a rzeczownikiem wewnątrz zdania względnego.
- Który użyć?
- dessen = dopełniacz dla rodzaju męskiego (Maskulin) i nijakiego (Neutrum) w liczbie pojedynczej.
- Der Mann, dessen Hund bellt, ist mein Nachbar. (Mężczyzna, którego pies szczeka, jest moim sąsiadem.)
- Das Haus, dessen Dach rot ist, gehört mir. (Dom, którego dach jest czerwony, należy do mnie.)
- deren = dopełniacz dla rodzaju żeńskiego (Feminin) pojedynczego i dla wszystkich rodzajów w liczbie mnogiej (Plural).
- Die Frau, deren Tochter Lehrerin ist, wohnt hier. (Kobieta, której córka jest nauczycielką, mieszka tutaj.)
- Die Kinder, deren Eltern im Ausland arbeiten, leben hier. (Dzieci, których rodzice pracują za granicą, mieszkają tutaj.)

Co warto wiedzieć o składni zdania po deren/dessen?

- Dessen/deren wskazują posiadanie; rzeczownik, który po nich następuje, jest odmieniać się zgodnie z funkcją w zdaniu względnym (nie zgodnie z formą deren/dessen).
- Przykład (rzeczownik jako podmiot): Die Frau, deren Sohn studiert, ist stolz. (Kobieta, której syn studiuje, jest dumna.) — tutaj Sohn jest podmiotem („studiert”).
- Przykład (rzeczownik jako dopełnienie): Der Mann, dessen Auto ich repariert habe, ist nett. (Mężczyzna, którego samochód naprawiłem, jest miły.) — tutaj Auto jest dopełnieniem.

Alternatywy: von dem / von der zamiast deren/dessen

- W mowie potocznej i często w języku ustnym Niemcy wolą unikać dopełniacza i używają konstrukcji z "von + dem/der/denen".
- Die Frau, deren Auto gestohlen wurde, rief die Polizei. (bardziej formalne)
- Die Frau, von der das Auto gestohlen wurde, rief die Polizei. (częściej w mowie potocznej)
- Różnica: deren/dessen jest krótsze i zwykle trochę bardziej formalne/pisane; von dem/der jest prostsze i bardziej codzienne.

Przykłady przekładu "whose" (ang.) i polskie odpowiedniki

- Der Mann, dessen Hund ... = Mężczyzna, którego pies ... (whose ... dla osoby męskiej/niemanego)
- Die Frau, deren Haus ... = Kobieta, której dom ... (whose ... dla osoby żeńskiej)
- Die Firmen, deren Produkte ... = Firmy, których produkty ... (whose ... dla liczby mnogiej)

Częste błędy z deren/dessen

- Zastosowanie niewłaściwej formy do rodzaju/liczby antecedenta:
- BŁĄD: Der Mann, deren Hund ...
→ POPRAWNIE: Der Mann, dessen Hund ...
- BŁĄD: Die Kinder, dessen Lehrer ...
→ POPRAWNIE: Die Kinder, deren Lehrer ...
- Użycie "sein/ihr" zamiast dessen/dere w standardowym niemieckim w roli relacji posiadania:
- Dialektalnie: Der Mann, sein Auto ist rot. (nieformalne/dialektyczne)
- Standardowo: Der Mann, dessen Auto rot ist.
- Próba użycia deren/dessen przy czasownikach wymagających konkretnego przyimka (czyli gdy relacja nie jest posiadaniem). Wtedy trzeba zachować przyimek:
- BŁĄD: Der Mann, dessen ich mich erinnere. (zwykle błędne/archaiczne)
- POPRAWNIE: Der Mann, an den ich mich erinnere. (Przyimek an + Akk.)

Porównanie: kiedy użyć "was", a kiedy "der/die/das/welcher" oraz "deren/dessen"?

- Jeśli antecedent to konkretny rzeczownik z rodzajnikiem (np. das Buch, die Frau, der Stuhl) → użyj der/die/das (lub welches, formalniej):
- Das Buch, das du liest, ist spannend. (Książka, którą czytasz, jest pasjonująca.)

- Jeśli antecedent to nieokreślone "wszystko/coś/nic/wiele" lub nominalizowany superlativ → użyj was:
- Alles, was du willst, ist möglich. (Wszystko, co chcesz, jest możliwe.)
- Das Schönste, was ich gesehen habe, war der Sonnenaufgang. (Najpiękniejsze, co widziałem, to wschód słońca.)

- Jeśli chcesz wyrazić relację posiadania (whose) → użyj dessen/deren albo w mowie potocznej von dem/der/denen:
- Der Autor, dessen Buch ich lese, wohnt in Berlin. (Autor, którego książkę czytam, mieszka w Berlinie.)
- Der Autor, von dem das Buch ist, wohnt in Berlin. (mniej elegancka forma z "von")

Szybkie reguły do zapamiętania

- "was" → po alles, etwas, nichts, vieles, manchem, oraz po nominalizowanych superlatywach (das Beste, das Einzige itp.).
- "der/die/das (welcher)" → gdy antecedent to konkretny rzeczownik (osoba, przedmiot itp.).
- "dessen" → dopełniacz dla rodzaju męskiego i nijakiego l. poj.
- "deren" → dopełniacz dla rodzaju żeńskiego l. poj. i dla liczby mnogiej.
- Jeśli nie chcesz używać dopełniacza, użyj konstrukcji z "von + Relativpronomen": von dem/der/denen.

Słowniczek (krótkie definicje po polsku)

- Antecedent (poprzednik) – wyraz (rzeczownik/zaimek), do którego odnosi się zaimek względny.
- Relativpronomen (zaimek względny) – wyraz wprowadzający zdanie względne (der, die, das, was, welcher, deren, dessen itp.).
- Genitiv (dopełniacz) – przypadek wyrażający m.in. relacje posiadania; w relatywnym użyciu odpowiada ang. "whose".
- Nominalizowany superlatyw – przymiotnik zamieniony w rzeczownik z rodzajnikiem: das Beste, das Wichtigste.

Na zakończenie — praktyczne wskazówki dla uczących się

- Gdy widzisz alles/etwas/nichts/vieles → automatycznie myśl "was".
- Gdy antecedent to osoba lub konkretny przedmiot z rodzajnikiem → myśl der/die/das (lub welcher w formalnym stylu).
- Gdy chcesz powiedzieć "czyjego/czyjej/czyich" → wybierz dessen (m./n.) lub deren (f./pl.), lub — jeśli mówisz potocznie — konstrukcję z von + Relativpronomen.
- Zwracaj uwagę na przypadek (Funktion) rzeczownika wewnątrz zdania względnego — on decyduje o końcówce rzeczownika występującego po deren/dessen, nie o formie deren/dessen.

Mam nadzieję, że ten artykuł rozjaśnia kiedy używać was oraz deren/dessen. Jeśli chcesz, mogę przygotować krótkie zestawienie ćwiczeń kontrolnych albo listę najczęściej popełnianych błędów z poprawkami.