Spørrepronomenene 'który' og 'czyj' i polske leddsetninger

Spørrepronomenene 'który' og 'czyj' i polske leddsetninger

Denne artikkelen forklarer hvordan de polske spørrepronomenene 'który' (»hvilken/ hvilken av») og 'czyj' (»hvem sin / hvis») fungerer når de står i leddsetninger (underordnede setninger). Vi ser på hva de betyr, når du skal bruke dem, hvordan formen bestemmes av kjønn/tall/kasus, og vanlige feil å unngå. Eksemplene er først på polsk, deretter en kort norsk oversettelse.

Hva betyr 'który' og 'czyj'?
- 'który' = «hvilken», «hvilken av», men også et relativt pronomen «som/der/ hvilket» (eng. which/that/who). Den brukes når man velger mellom elementer eller vil knytte en bisetning til et substantiv.
Eksempler:
- Który samochód jest twój? — Hvilken bil er din?
- Nie wiem, który jest lepszy. — Jeg vet ikke hvilken (av dem) som er bedre.
- To jest dom, który kupiliśmy. — Dette er huset som vi kjøpte.

- 'czyj' = «hvem sin / hvis» (eng. whose). Brukes for å spørre om eierskap/tilhørighet. 'czyj' oppfører seg som et possessivt adjektiv: det bøyes etter substantivets kjønn, tall og kasus.
Eksempler:
- Czyj to pies? — Hvem sin hund er dette?
- Nie wiem, czyj jest ten telefon. — Jeg vet ikke hvem sitt telefon dette er.
- Zastanawiam się, czyja to książka. — Jeg lurer på hvem sin bok dette er.

Når bruker jeg 'który' i leddsetninger?
- Som spørrepronomen i innebygde spørsmål (indirekte spørsmål):
- Chcę wiedzieć, który pociąg odjeżdża o 18. — Jeg vil vite hvilket tog som går kl. 18.
Her starter leddsetningen med 'który' og setningsrekkefølgen er vanlig (ikke engelsk-type inversjon).

- Som relativt pronomen som viser tilbake til et substantiv:
- To jest mężczyzna, którego spotkałem wczoraj. — Dette er mannen jeg møtte i går.
- Kobieta, która prowadziła warsztat, jest nauczycielką. — Kvinnen som ledet verkstedet er lærer.
I relativ setning må 'który' stå i samme kjønn/tall som antecedenten og ta kasus som setningens funksjon krever.

- I uttrykk med preposisjoner og tid:
- Nie wiem, o której godzinie przyjedzie. — Jeg vet ikke når (på hvilket klokkeslett) han/hun kommer.
- Powiedz, w którym pokoju trwa spotkanie. — Si hva rommet møtet foregår i.

Når bruker jeg 'czyj' i leddsetninger?
- I indirekte spørsmål om eierskap:
- Nie wiem, czyj to jest portfel. — Jeg vet ikke hvem sin lommebok dette er.
- Powiedz mi, czyje są te buty. — Fortell meg hvem sine sko dette er.

- Som attributt direkte foran substantivet (i spørsmål og i innebygde spørsmål):
- Czyja to torba? — Hvem sin veske er dette?
- Zastanawiam się, czyja jest ta torba. — Jeg lurer på hvem som eier den vesken.

Hvordan bestemmes formen (kasus, kjønn, tall)?
Kort sagt: både 'który' og 'czyj' bøyes som adjektiver, og formen velges etter substantivet de viser til og etter hvilken syntaktisk rolle de har i leddsetningen.

Noen typiske mønstre med forklaring:
- Når pronomenet er subjekt i leddsetningen, står det i nominativ:
- Kobieta, która przyszła, jest właścicielką. — Kvinnen som kom er eieren. (która = nominativ, fordi hun er subjekt i bisetningen)

- Når pronomenet er objekt i leddsetningen, får det objekt-kasus (ofte akkusativ eller genitiv avhengig av animacy og verb):
- To jest człowiek, którego spotkałem. — Dette er mannen jeg møtte. (którego = objekt; for maskuline animater er akkusativ lik genitiv-formen)

- Når pronomenet styres av en preposisjon, følger det preposisjonens kasus:
- To jest osoba, z którą rozmawiałem. — Dette er personen jeg snakket med. (z + instrumental: 'z którą')
- Nie wiem, o której mówisz. — Jeg vet ikke hvilken/ hvilket (klokkeslett) du snakker om. (o + lokativ: 'o której')

- For 'czyj' må du bruke form som passer substantivets kjønn og tall:
- Czyj to pies? (pies — maskulin) — Hvem sin hund er dette?
- Czyja to książka? (książka — feminin) — Hvem sin bok er dette?
- Czyje to są buty? (buty — flertall ikke-personal) — Hvem sine sko er dette?

Ordrekkefølge i leddsetninger — skal jeg bruke spørresetningsordstilling?
I polske leddsetninger med spørrepronomen beholdes vanligvis vanlig (deklarativ) ordrekkefølge. Du trenger ikke invertere som i engelsk.
- Direkte: Który pociąg odjeżdża o 18? — Hvilket tog går kl. 18?
- Indirekte: Chciałbym wiedzieć, który pociąg odjeżdża o 18. — Jeg vil vite hvilket tog som går kl. 18.

For ja/nei-spørsmål bruker man partikkelen 'czy'. I indirekte ja/nei-spørsmål beholdes 'czy':
- Czy on przyjdzie? — Kommer han?
- Nie wiem, czy on przyjdzie. — Jeg vet ikke om han kommer.

Dette er en viktig forskjell: indirekte spørsmål med WH-ord (który/czyj, kto, co, kiedy osv.) bruker ikke 'czy', men ja/nei-indirekte spørsmål bruker 'czy'.

Vanlige feil — hva skal jeg unngå?
- Ikke bøye etter riktig kjønn/tall/kasus. Feil: *Nie wiem, który książka jest twoja. -> Korrekt: Nie wiem, która książka jest twoja. (»książka« er feminin)

- Forveksle 'czyj' og partikkelen 'czy' (»om/eller« for ja/nei-spørsmål).
Feil: *Czy on przyjdzie? versus *Czyj on przyjdzie? — bruk 'czy' for ja/nei-spørsmål.

- Bruke engelsk spørreordstilling (inversjon) i en indirekte setning. Feil: *Nie wiem, czy on przyjdzie? (med spørsmålstegn og inverstion) — korrekt: Nie wiem, czy on przyjdzie. (uten inversjon)

- Glemme preposisjonen eller bruke feil kasus etter preposisjon: Feil: *Nie wiem, o który godzinie... -> Korrekt: Nie wiem, o której godzinie... (»o« krever lokativ)

- Forveksle 'który' og 'jaki':
- 'jaki' = «hva slags / hva for en» (beskrivende),
- 'który' = «hvilken / hvilken av» (valgbasert).
Eksempel: Jaki film lubisz? — Hva slags film liker du? vs Który film chcesz obejrzeć? — Hvilken film vil du se (av de tilgjengelige)?

Kort sammenligning med nærliggende ord
- kto vs który: 'kto' = «hvem?» (person). 'który' spør hvilken av en gruppe (kan også peke tilbake til en ting eller person).
- Kto przyszedł? — Hvem kom?
- Który z nich przyszedł? — Hvilken av dem kom?

- jaki vs który: se forklaringen over.

Liten ordliste (glossar)
- leddsetning (bisetning) — en underordnet setning som er del av en større setning.
- spørrepronomen — pronomen som innleder spørsmål (på engelsk: interrogative pronoun).
- relativt pronomen — pronomen som viser tilbake til et substantiv og innleder en relativ leddsetning (»som«, »som/der«).
- kasus — grammatikalsk kasus (nominativ, genitiv, dativ, akkusativ, instrumentalis, lokativ osv.). Kasuset bestemmes av setningens syntaktiske krav (verb, preposisjon osv.).

Kort oppsummering
- 'który' = «hvilken/hvilken av» eller relativt «som/der», og bøyes etter kjønn, tall og kasus. Brukes både i indirekte spørsmål og i relative leddsetninger.
- 'czyj' = «hvem sin / hvis», possessivt spørrepronomen som også bøyes etter substantivet det står til.
- I leddsetninger bestemmes formen av pronomenets rolle i den underordnede setningen (subjekt, objekt, preposisjonsledd osv.).
- Husk å tilpasse kjønn/tall/kasus og ikke bruke engelsk inversjon i indirekte spørsmål.

Lykke til med øvingen — les mye polsk autentisk tekst og legg merke til hvordan 'który' og 'czyj' bøyes i kontekst!