Relativsetninger (który, która, które, co) i komplekse setninger - polsk Grammar

Relativsetninger på polsk: który, która, które, co

Relativsetninger (leddsetninger som beskriver et substantiv) i polsk kobles ofte til hovedsetningen ved pronomenet który (som bøyes etter kjønn, tall og kasus) eller ved det ubøyelige co. I denne artikkelen forklarer jeg hva disse pronomenene betyr, når du bruker hvilket, hvordan który bøyes, og vanlige feil å unngå. Eksemplene er på polsk med korte norske oversettelser.

Hva gjør en relativsetning — og hva er "forløperen" (antecedent)?

En relativsetning gir ekstra informasjon om et substantiv (forløperen). På norsk: "mannen som står der" — på polsk: "mężczyzna, który stoi tam".

Forløperen = substantivet eller uttrykket relativsetningen beskriver (f.eks. mężczyzna, książka, wszystko).
Relativpronomenet (który, co) starter leddsetningen og viser tilbake til forløperen.

Når bruker jeg który (który/która/które)?

Bruk który når relativsetningen viser tilbake til et bestemt substantiv (person eller ting). Który bøyes etter forløperens kjønn (m/f/n), tall og kasus som kreves inne i leddsetningen.
Eksempler:
"Mężczyzna, który stoi przy drzwiach, jest lekarzem." (Mannen som står ved døren er lege.) — który = nominativ, m.sg.
"To jest książka, którą czytam." (Det er boka som jeg leser.) — którą = akkusativ, f.sg.
"Mam przyjaciela, którego syn mieszka w Londynie." (Jeg har en venn hvis sønn bor i London.) — którego = genitiv, m.sg.

Når bruker jeg co?

Co er ubøyelig og brukes når relativsetningen viser tilbake til en idé, et helhetlig uttrykk eller ubestemte ord som wszystko (alt), coś (noe), nic (ingenting), to (det).
Co brukes også i uttrykk som "to, co" (det som) og etter pronomen som betyr "alt"/"ingenting":
"Wszystko, co robię, ma sens." (Alt jeg gjør har mening.)
"To, co powiedziałeś, było ważne." (Det du sa var viktig.)
"Zrobiłem to, co chciałem." (Jeg gjorde det jeg ville.)
Viktig: co kan ikke standardmessig referere tilbake til et bestemt substantiv (skriftspråk). Dialektalt/folkelig kan du høre "ten facet co stoi tam", men korrekt standardpolsk er "ten facet, który stoi tam".

Hvordan bøyes który? (kort oversikt)</b]

Który må samsvare med forløperens kjønn (rodzaj), tall og det kasus som leddsetningen krever. Her er hovedformene:

Nominativ: który (m.sg.), która (f.sg.), które (n.sg.), którzy (m.pl. person), które (pl. ikke-person)
Genitiv: którego / której / którego / których / których
Dativ: któremu / której / któremu / którym / którym
Akkusativ: (m.anim) którego / którą / które / (pl m.anim) których ; (m.inanim) który / (pl ikke-person) które
Instrumental: którym / którą / którym / którymi / którymi
Lokativ (preposisjon +): o którym / o której / o którym / o których / o których

Eksempelserie som viser kasusvalg (polsk → norsk):
- Nominativ (subjekt i leddsetningen):
- "To jest chłopiec, który śpiewa." → "Dette er gutten som synger."
- Akkusativ (direkte objekt i leddsetningen):
- Inanimat: "To jest film, który oglądałem wczoraj." → "Dette er filmen jeg så i går." (film = m.inanim, akkusativ = nominativ form który)
- Animat: "To jest mężczyzna, którego widziałem." → "Dette er mannen som jeg så." (m.anim., akkusativ bruker genitivformen którego)
- Genitiv (når verb/uttrykk krever genitiv):
- "Mam przyjaciela, którego syn mieszka w Londynie." → "Jeg har en venn hvis sønn bor i London." (którego = genitiv)
- "To jest człowiek, którego się boję." → "Det er en mann jeg er redd for." (boję się kogo? czego? → genitiv)
- Dativ (indirekte objekt):
- "To jest kobieta, której dałem kwiaty." → "Dette er kvinnen som jeg gav blomster til." (której = dativ)
- Instrumental (ofte med preposisjon 'z' eller som instrument):
- "To jest nóż, którym kroję chleb." → "Dette er kniven som jeg skjærer brødet med." (którym = instrumental)
- Lokativ med preposisjon:
- "To jest miasto, o którym mówiłem." → "Dette er byen jeg snakket om." (o którym = lokativ)

Hvordan finne riktig kasus for który — en enkel fremgangsmåte

1) Finn forløperen og bestem kjønn og tall (f.eks. książka = f.sg., mężczyzna = m.sg., drzwi = pl.). 2) Les leddsetningen og finn pronomens funksjon der (er det subjekt? objekt? styres av en preposisjon? krever verbet genitiv?). 3) Bøy który etter kjønn/tall og etter kasus som funksjonen krever. Husk regelen om animat/inanimat i akkusativ (animat = akkusativ = genitiv; inanimat = akkusativ = nominativ).

Eksempel (steg for steg): "Znalazłem list, który napisała Anna." (Jeg fant brevet som Anna skrev.)
- Forløper: list (m.sg., inanimat)
- I leddsetningen er pronomens rolle objektet til "napisała" (hva skrev Anna? list = akkusativ)
- Akusativ, m.sg., inanimat → akusativ = nominativform → "który" →: Znalazłem list, który napisała Anna.

Definerende vs ikke-definerende relativsetninger — komma og betydning

Definerende (restrictive): gir nødvendig informasjon for å identifisere forløperen. Ingen komma i polsk.
"Kobieta która mieszka obok pracuje w szpitalu." → "Kvinnen som bor ved siden av jobber på sykehuset." (blant flere kvinner: den som bor ved siden av)
Ikke-definerende (non-restrictive): legger til ekstra informasjon om en allerede identifisert forløper. Settes oftest ut med kommaer i polsk.
"Moja siostra, która mieszka w Krakowie, przyjedzie jutro." → "Søsteren min, som bor i Kraków, kommer i morgen." (jeg har én søster; infoen er tillegg)

Eksempler som viser forskjellen:
- Definerende: "Brat który mieszka w Krakowie przyjedzie jutro." (Blant flere brødre; den som bor i Kraków kommer.)
- Ikke-definerende: "Mój brat, który mieszka w Krakowie, przyjedzie jutro." (Jeg har én bror; dette er ekstra informasjon.)

Preposisjoner og który: plasser preposisjonen foran pronomenet

På polsk plasseres preposisjonen foran det bøyde pronomenet:

"To jest dom, o którym mówiłem." (Det er huset jeg snakket om.)
"To jest przyjaciel, z którym poszedłem do kina." (Det er vennen jeg gikk på kino med.)
"To jest osoba, dla której kupiłem prezent." (Det er personen jeg kjøpte gaven til.)

Vanlige feil å unngå (med korreksjon)</b]

Feil: *"Książka co leży na stole jest moja."

Korrekt: "Książka, która leży na stole, jest moja." (Bruk który, ikke co, i standardspråk når du viser tilbake til et bestemt substantiv.)

Feil: *"Kobieta który mi pomogła."

Korrekt: "Kobieta, która mi pomogła." (Husk bøyning: kobieta = która.)

Feil kasus: *"To jest mężczyzna, który nie znam."

Korrekt: "To jest mężczyzna, którego nie znam." (Her krever "nie znam" genitiv.)

Feil plassering av preposisjon: *"To jest dom który o którym mówiłem."

Korrekt: "To jest dom, o którym mówiłem."

Bruk av co i formelle tekster for substantiv:
Dialektalt: "Ten facet co stoi tam..."
Standard: "Ten facet, który stoi tam..."

Særlige situasjoner og tips

Etter ord som alles/ingenting/nos: bruke co: "Nic, co się stało, nie było moją winą." (Ingenting som skjedde var min feil.)
"To, co" tilsvarer ofte norsk "det som": "To, co widzisz, jest fałszywe." → "Det du ser er falskt."
For norske elever: norsk "som" dekker ofte flere funksjoner enn polsk; i polsk må du ofte velge mellom który (bøyes) og co (ubøyelig).

Eksempler med både definerende og ikke-definerende leddsetninger

Definerende (ingen komma):
"Dom który stoi przy parku należy do mojej babci." → "Huset som står ved parken, tilhører bestemor min." (blant flere hus: det som står ved parken)
"Uczniowie którzy przygotowali projekt otrzymali nagrodę." → "Elevene som forberedte prosjektet fikk pris." (blant flere elever)
Ikke-definerende (med komma):
"Mój dom, który stoi przy parku, jest stary." → "Huset mitt, som står ved parken, er gammelt." (tilleggsinformasjon)
"Janek, który pracuje w banku, mieszka obok mnie." → "Janek, som jobber i banken, bor ved siden av meg." (tilleggsinfo om en kjent person)

Sammenligning med norsk — korte oversettelsesregler

Norsk "som" (person/ting) → polsk vanligvis "który/która/które" (bøyes):
Norsk: "Mannen som står der..." → Polsk: "Mężczyzna, który stoi tam..."
Norsk "det som" → polsk "to, co":
Norsk: "Det som er viktig..." → Polsk: "To, co jest ważne..."
Norsk "hvilken" (spørsmål) → polsk "który" i spørsmål: "Który film chcesz?" = "Hvilken film vil du ha?"

Kort oppsummering — husk disse punktene

Ulike pronomen: który = bøyes og peker tilbake til et bestemt substantiv; co = ubøyelig, peker tilbake til en idé/helhet (wszystko, coś, to).
Kasus bestemmes av pronomenets funksjon inne i relativsetningen.
I akkusativ må du være oppmerksom på animat vs inanimat (animat → akkusativ = genitivform).
Ikke-definerende leddsetninger avgrenses gjerne med komma; definerende gjør ikke det.
Unngå å bruke co i skriftlig standardpolsk for å referere direkte til et bestemt substantiv.

Kort ordliste (glossar)</b]

Forløper (antecedent): substantivet relativsetningen beskriver.
Relativsetning: en leddsetning som beskriver eller identifiserer et substantiv.
Relativpronomen: ord som zaczyna leddsetning (który, co).
Kasus: bøyningsform som viser grammatisk rolle (nominativ, genitiv, dativ, akkusativ, instrumentalis, lokativ).
Animat (żywotny) vs inanimat (nieżywotny): påvirker akkusativformen i polsk (særlig for maskulin).

Hvis du vil, kan jeg nå gi flere eksempler ordnet etter kasus, flere sammenlignende setninger for norsk–polsk, eller korte regler du kan printe ut som huskelapp.