Formål- og at-setninger (że, żeby)

Że

• Introducerer en utfyllende leddsetning som rapporterer innhold: tilsvarende norsk at eller engelsk that. Brukes når du gjengir hva noen vet, sier, tror, hører osv.

Eksempler:
Wiem, że on jest w domu. — Jeg vet at han er hjemme.
Myślę, że to dobry pomysł. — Jeg tror at det er en god idé.
Powiedział, że przyjdzie później. — Han sa at han vil komme senere.

Żeby

• Brukes først og fremst til å uttrykke formål ("for å", "slik at") og til å uttrykke ønske/ordre/oppfordring (når subjekt i leddsetningen ofte er en annen person). Tilsvarer ofte norsk "for å/for at" eller "at (skal)" i bestemte konstruksjoner.


• Aby er et mer formelt alternativ til żeby. I dagligtale bruker man oftest żeby.

Eksempler (formål):
Przyszedłem, żeby ci pomóc. — Jeg kom for å hjelpe deg.
Zadzwoniłem, żeby się dowiedzieć godziny spotkania. — Jeg ringte for å finne ut tidspunktet for møtet.

Eksempler (ønske/ordre/opfordring):
Chcę, żebyś przyszedł jutro. — Jeg vil at du skal komme i morgen.
Powiedziałem mu, żeby nic nie mówił. — Jeg sa til ham at han ikke skulle si noe.

• Bruk że når du gjenforteller fakta, tanker, informasjon eller påstander etter verb som: wiedzieć, myśleć, mówić, uważać, słyszeć, sądzić.
• Setningen etter że står i vanlig indikativ (normal tid: presens, perfektum eller futurum etter mening).

Flere eksempler:
Słyszałem, że będzie padać. — Jeg hørte at det kommer til å regne.
To prawda, że on to zrobił. — Det er sant at han gjorde det.

Bruk żeby i to store typer setninger:

Eksempler:
Zrobiłem to, żeby ci pomóc. — Jeg gjorde det for å hjelpe deg.
Zrób to cicho, żeby nie obudzić dzieci. — Gjør det stille så du ikke vekker barna.

2) Ønske/ordre/oppfordring: når du vil at noen andre skal gjøre noe (ofte etter verb som: chcieć, prosić, kazać, nakazać, radzić, mówić (kommanderende)).

• Her brukes ofte personlige former: żebym, żebyś, żebyśmy, żebyście osv. (se eksempel under).

Eksempler:
Chcę, żebyś przyszedł jutro. — Jeg vil at du skal komme i morgen.
Mama chce, żebyśmy zjedli obiad razem. — Mamma vil at vi skal spise middag sammen.
Powiedz im, żeby przyszli wcześniej. — Si dem at de skal komme tidligere.

Tips: I formelle tekster kan du bruke aby i stedet for żeby: Chciałbym, abyś przyszedł. betyr det samme som Chciałbym, żebyś przyszedł.

• Sett komma før że når det innleder en leddsetning (vanlig regel):

Flere naturlige eksempler:
Uważam, że to jest ważne. — Jeg mener at dette er viktig.
Sądzę, że on nie przyjdzie. — Jeg tror han ikke kommer.

Eksempel:
Przyszedłem, żeby (ci) pomóc. (Jeg kom for å hjelpe deg.)

Merk: En formell variant bruker aby: Przyszedłem, aby ci pomóc.

2) Ønske/ordre når subjekt i leddsetningen er en annen person: żeby + subjunktiv-lignende form (typisk fortidsform med personendinger / clitics):

• , żeby + (person) + verb i form som uttrykker ønsket handling

Eksempler:
Chcę, żebyś był szczęśliwy. — Jeg vil at du skal være lykkelig.
Proszę, żebyście zachowali ciszę. — Jeg ber dere om å være stille.

Forklaring for bøyning (enkelt): når du sier hva du vil at en annen person skal gjøre, bruker polsk ofte fortidsstammen (som i preteritum) sammen med partikkelen by i kombinasjon med personendelser — men du trenger ikke memorere «regelnavnet» nå; se og lær mønsteret gjennom eksempler (f.eks. 'żebyś przyszedł', 'żebyśmy zrobili').

3) Negasjon: żeby nie + verb = "slik at ikke / for å unngå at".

Eksempel:
Mówił cicho, żeby nikt nas nie usłyszał. — Han snakket lavt slik at ingen hørte oss.

• Bruk że når du formidler informasjon/meninger/fakta. ("Jeg vet at...", "Jeg tror at...")
• Bruk żeby når du uttrykker formål ("for å...") eller ønsker/ordre der noen skal gjøre noe.

1) "I want to go" vs "I want you to go"

• Chcę iść. — Jeg vil gå / Jeg vil dra. (jeg selv skal gå)


• Chcę, żebyś poszedł. — Jeg vil at du skal gå (jeg ber/ønsker at du går)

2) "I know that he is sick"

• Wiem, że on jest chory. — Ikke: *Wiem, żeby on jest chory.

3) "I called to find out" (formål)

• Zadzwoniłem, żeby się dowiedzieć. — Ikke: *Zadzwoniłem, że się dowiedziałem. (feil bruk)

• Å bruke że etter verb av ønske eller ordre: *Chcę, że on przyjdzie (feil). Riktig: Chcę, żeby on przyszedł eller mer naturlig Chcę, żebyś przyszedł.

• Å bruke żeby når du bare rapporterer informasjon: *Słyszałem, żeby będzie padać (feil). Riktig: Słyszałem, że będzie padać.

• Å glemme komma før że eller żeby: polsk setter vanligvis komma foran disse leddsetningene: Powiedział, że przyjdzie.

• Forveksling av norske strukturer: norsk "å" + infinitiv = polsk ofte iść/chcieć + infinitiv, men når subjekt endres, trenger du żeby. Lær ved å sammenligne: "Jeg vil gå" = Chcę iść, "Jeg vil at du skal gå" = Chcę, żebyś poszedł.

• Sett komma foran że og żeby når de innleder en leddsetning: On powiedział, że przyjdzie. / Powiedziałem, żeby nie wychodzili.

Formelle alternativer og stil]

• Aby er en mer formell/litterær variant av żeby: Chciałbym, abyś przyszedł. betyr det samme som Chciałbym, żebyś przyszedł.

• Wiem, że on kłamie. — Jeg vet at han lyver.
• Myślę, że powinniśmy poczekać. — Jeg synes vi bør vente.
• Zadzwonię, żeby się upewnić. — Jeg ringer for å forsikre meg.
• Zrobili to, żeby wygrać. — De gjorde det for å vinne.
• Powiedziała, żebyśmy przyszli wcześniej. — Hun sa at vi skulle komme tidligere.
• Chcę, żebyś przestał palić. — Jeg vil at du skal slutte å røyke.
• Proszę, żebyście zamknęli drzwi. — Jeg ber dere om å lukke døren.
• Mieli pomysł, żeby pojechać na weekend nad morze. — De hadde en idé om å reise til sjøen i helgen.
• Mówił cicho, żeby nikt go nie usłyszał. — Han snakket lavt slik at ingen hørte ham.

• Że = «at» (informasjon, påstand, rapport) → vanlig indikativ.
• Żeby = «for å / slik at» eller «at (skal)» (formål eller ønske/ordre) → ofte bruk av spesiell form når subjekt endres; aby er mer formelt.
• Husk komma foran leddsetningene og øv på mønstre: "jeg vil gjøre noe" vs "jeg vil at du skal gjøre noe".

• Leddsetning (subordinate clause): en setning som henger sammen med hovedsetningen.
• Komplementssetning / "at-setning": en leddsetning som utfyller verbet (på norsk ofte innledet med "at"). På polsk: że.
• Formålsetning: leddsetning som sier hvorfor noe gjøres ("for å..." / "slik at"). På polsk: żeby eller formelt aby.
• Infinitiv: verbets grunnform (for eksempel pomóc, iść).

Hvis du vil, kan jeg gi flere eksempler fra dagligtale, vise bøyningsmønstre for żebyś/żebym/żebyśmy, eller sammenligne detaljer med akkurat de norske setningene du lurer på.