Passief met participia die als bijvoeglijke naamwoorden worden gebruikt

Wat betekent dit?
In het Pools bestaan er deelwoorden (imiesłowy) die als bijvoeglijke naamwoorden gebruikt kunnen worden. Vooral het imiesłów przymiotnikowy bierny (het passieve bijvoeglijke deelwoord) wordt vaak gebruikt om te zeggen dat iets door een handeling is getroffen of in een resultaattoestand verkeert. Denk aan Nederlands "gelezen boek" of "gebroken telefoon": in het Pools ontstaat iets soortgelijks met vormen als przeczytana książka (gelezen boek) of popsuty telefon (kapotte telefoon).

Let op: Pools heeft twee hoofdsoorten bijvoeglijke deelwoorden die met handelingen te maken hebben:

• imiesłów przymiotnikowy czynny (actief; eindigt op -ący): b.v. czytający uczeń – "de lezende leerling".


• imiesłów przymiotnikowy bierny (passief/resultaat; veelal eindigt op -ny, -ty, -ony, -iony): b.v. przeczytana książka – "de gelezen/gelezen boek".

Wanneer gebruik ik dit in het Pools?

• Om een zelfstandig naamwoord te beschrijven dat een handeling ondergaan heeft of in een toestand is gekomen door een handeling: popsuty samochód – "de kapotte auto".


• Als verkorte vorm van een betrekkelijke bijzin: in plaats van "książka, którą przeczytałem" kun je zeggen przeczytana książka (de boek dat ik gelezen heb).


• In combinatie met być of zostać om een passieve zin te vormen: Książka została przeczytana – "Het boek werd gelezen/het boek is gelezen".


• In combinaties zoals mam + (acc.) + participeel bijvoeglijk naamwoord om te zeggen dat iets voor je geregeld of klaar is: Mam zrobione zadanie. – "Ik heb mijn huiswerk gemaakt/het huiswerk is voor mij klaar."


• Soms is het deelwoord verlexicaliseerd en geworden tot een gewoon bijvoeglijk naamwoord met een stabiele betekenis: otwarty sklep – "een open winkel" (niet noodzakelijk: "winkel die geopend is door iemand" maar vaak gewoon: "open").

Hoe wordt het gevormd? (vorm en afspraken in het geslacht/getal/vals)
1) Vorming: de passieve bijvoeglijke deelwoorden ontstaan uit de werkwoordstam en krijgen suffixen zoals -ny, -ty, -ony, -iony (er zijn ook onregelmatige vormen). Voorbeeldparingen:

• czytać → czytany / przeczytać → przeczytany (verschil in aspect: imperfectief vs perfectief)


• zrobić → zrobiony


• popsuć → popsuty


• otworzyć → otwarty (onregelmatig)

2) Overeenstemming (deelnemer als bijvoeglijk naamwoord gedraagt zich als bijvoeglijk naamwoord):
Het deelwoord past zich aan aan het geslacht (mannelijk, vrouwelijk, onzijdig), aantal (enkelvoud, meervoud) en naamval van het zelfstandig naamwoord. Enkele basisvormen in nominatief:

• Mannelijk enkelvoud: przeczytany list (de gelezen brief)


• Vrouwelijk enkelvoud: przeczytana książka (de gelezen boek)


• Onzijdig enkelvoud: przeczytane opowiadanie (het gelezen verhaal)


• Meervoud mannelijk-persoon: przeczytani uczniowie (de gelezen leerlingen)


• Meervoud overige (niet-mannelijk-persoon): przeczytane książki (de gelezen boeken)

In andere naamvallen veranderen de uitgang en soms de stam (b.v. genitief: przeczytanego listu). Maar voor beginners is het belangrijk: kies de juiste participeluitgang die overeenkomt met het geslacht/nummer van het zelfstandig naamwoord.

Belangrijk: imperfectief vs perfectief (nuanceverschil)

• Een deelwoord afgeleid van een imperfectief werkwoord (bv. czytać) benadrukt vaak een duur of herhaling: czytana książka kan "de boek die gelezen wordt/vaak gelezen wordt" betekenen.


• Een deelwoord afgeleid van een perfectief werkwoord (bv. przeczytać) geeft meestal aan dat de handeling voltooid is: przeczytana książka = "het boek dat gelezen is (klaar)."

• Książka jest czytana przez dzieci. – "Het boek wordt door kinderen gelezen" (proces)


• Książka została przeczytana przez dzieci. – "Het boek is door kinderen gelezen" (actie voltooid)

Attributief (voor of direct bij het zelfstandig naamwoord):

[*]Przeczytana książka leży na stole. – Het gelezen boek ligt op tafel.
[*]Przeczytane książki leżą na stole. – De gelezen boeken liggen op tafel.
[*]Zrobione zadanie jest na biurku. – Het gemaakte huiswerk ligt op het bureau.
[*]Popsuty telefon nie działa. – De kapotte telefoon werkt niet.
[*]Zamknięta brama uniemożliwia przejazd. – De gesloten poort belemmert de doorgang.
[*]Otwarte drzwi wpuszczają zimne powietrze do pokoju. – De geopende deuren laten koude lucht binnen.
[*]Wczoraj kupione jabłka są świeże. – De gisteren gekochte appels zijn vers.
[*]Nowo odkryte ruiny przyciągają turystów. – De nieuw ontdekte ruïnes trekken toeristen aan.
[*]Przeczytany artykuł okazał się bardzo pomocny. – Het gelezen artikel bleek erg nuttig.

Met "+ agent" (door wie) – attributief met een door-participatie:

[*]Książka przeczytana przez Annę leży na półce. – Het door Anna gelezen boek ligt op de plank.
[*]Obraz namalowany przez znanego artystę został wystawiony. – Het schilderij, geschilderd door een bekende kunstenaar, werd tentoongesteld.

Predicatief / passieve perifrases:

[*]Dom został zbudowany w 1990 roku. – Het huis werd gebouwd in 1990.
[*]List został wysłany przez Julię. – De brief werd door Julia verzonden.
[*]Zadanie jest zrobione. – Het huiswerk is gedaan / het werk is klaar.
[*]Drzwi są zamknięte. – De deuren zijn gesloten (toestand).
[*]Drzwi zostały zamknięte o 22:00. – De deuren werden om 22:00 gesloten (actie).

Specifieke constructie met mieć:

[*]Mam zrobione zadanie. – Ik heb (mijn) huiswerk gemaakt / het huiswerk is voor mij klaar. (Belangrijk: het object staat in de accusatief en het deelwoord staat in overeenstemming met dat object.)

Vergelijking met het Nederlands (handige vergelijkingen)

• Nederlands: "het gelezen boek" – Pools: przeczytana książka. Beide talen gebruiken een participium als adjectief vóór het zelfstandig naamwoord. Maar in het Pools moet het deelwoord met het zelfstandig naamwoord meeverbuigen in geslacht, getal en naamval; in het Nederlands gebeurt die buiging veel eenvoudiger (en beperkt).


• Nederlands heeft ook perifrases met voltooid deelwoord: "Het boek is gelezen." → Pools: Książka została przeczytana of Książka jest przeczytana (klein verschil in nuance).


• Belangrijk verschil: in het Pools zijn er twee deelwoord-typen (actief -ący en passief -ny/-ty/...), plus vaak betekenisverschil afhankelijk van aspect (imperfectief vs perfectief).

Veelgemaakte fouten en hoe ze te vermijden

• Fout: geen overeenstemming in geslacht/getal.


• Fout: Przeczytana list leży na stole.


• Correct: Przeczytany list leży na stole.

• Fout: perfectief deelwoord gebruiken wanneer je proces bedoelt.
• Fout: Książka jest przeczytana przez dzieci. als je wilt zeggen dat het boek nu gelezen wordt.
• Beter: Książka jest czytana przez dzieci.

• Fout: vergeten van het voorzetsel przez bij een agent in een passieve constructie.
• Fout: Książka została przeczytana Anna.
• Correct: Książka została przeczytana przez Annę.

• Fout: letterlijk vertalen vanuit het Nederlands zonder rekening te houden met woordvolgorde of naamvallen.
• Voorbeeld: Nederlands "Ik heb het huiswerk gedaan" → Pools is meestal Zrobiłem zadanie of Mam zrobione zadanie, niet simpelweg woord-voor-woord.

Wanneer is het deelwoord adjectivaal en wanneer is het werkwoordelijk?

• Adjectivaal (bijvoeglijk): het deelwoord staat direct bij een zelfstandig naamwoord en verbuigt met dat woord: popsuta lampa (vrouwelijk), popsuty telefon (mannelijk).


• Werkwoordelijk / passief perifrastisch: deelwoord staat na być/zostać en vormt samen een passieve tijdsvorm: Lampa została popsuta przez dzieci.

Kort woordenlijst (glossarium)]

• imiesłów przymiotnikowy bierny — passief bijvoeglijk deelwoord (participium dat als bijvoeglijk naamwoord werkt)


• imiesłów przymiotnikowy czynny — actief bijvoeglijk deelwoord (eindigt vaak op -ący)


• przez — "door" (gebruikt om de handelende agent in passieve zinnen aan te geven)


• być / zostać — werkwoorden die samen met het participium passief of resultaat aangeven; zostać legt vaak meer nadruk op de handeling/dynamiek


• perfectief / imperfectief — aspect van het werkwoord; beïnvloedt vaak de betekenis van het participium (voltooid vs duur/process)

Samenvatting — wat moet je onthouden?

• Pools gebruikt passieve bijvoeglijke deelwoorden (bv. -ny, -ty, -ony) om aan te geven dat een zelfstandig naamwoord een handeling heeft ondergaan of in een resultaatstaat verkeert.


• Het deelwoord moet in geslacht, getal en naamval overeenkomen met het zelfstandig naamwoord.


• Kies het juiste aspect (imperfectief vs perfectief) als je het verschil tussen proces en voltooiing wilt aangeven.


• Gebruik przez om de agent aan te geven in passieve zinnen: Książka została przeczytana przez Annę.


• Vergelijk met het Nederlands: veel overeenkomsten in betekenis, maar in het Pools is buiging (overeenkomen) veel belangrijker.