Gebruik van het Italiaanse voornaamwoord chi

Wat betekent 'chi' (Italiaans)?

'Chi' is een veelgebruikt Italiaans voornaamwoord. In het Nederlands betekent het meestal 'wie' of 'degene die / wie dan ook'. Het heeft drie belangrijke functies:
- vragend (interrogatief) – vragen naar een persoon: 'Wie is dat?'
- relatief / onbepaald – 'degene die', 'wie ook' (vergelijkbaar met 'whoever' of 'the one who')
- in vraagzinnen met voorzetsels en in indirecte vragen (waarbij vaak de congiuntivo voorkomt)

De kernpunten: 'chi' is onveranderlijk (geen geslacht of meervoudsvorm), het kan onderwerp of voorwerp zijn, en het wordt NIET gebruikt als relatief voornaamwoord als er een expliciet antecedent (een voorafgaand zelfstandig naamwoord) staat. In die gevallen gebruik je 'che', 'cui' of 'il quale'.

1. Als vragend voornaamwoord (directe vragen)
'Chi?' gebruikt u om te vragen wie iets doet of wie iemand is.
Voorbeelden:
- Chi è? – Wie is het? / Wie is dat?
- Chi ha chiamato? – Wie heeft gebeld?
- Chi ha vinto la partita? – Wie heeft de wedstrijd gewonnen?
- Chi hai visto? – Wie heb je gezien?
- Chi sono quei ragazzi? – Wie zijn die jongens?

Toelichting: in vragen kan 'chi' zowel onderwerp (Chi ha telefonato?) als lijdend voorwerp (Chi hai visto?) zijn. Bij werkwoord 'essere' (zijn) kiest het Italiaans vaak de vervoeging die overeenkomt met het verwachte antwoord (zie paragraaf over congruentie).

2. Na voorzetsels (interrogatief gebruik)
Veel werkwoorden in het Italiaans gebruiken een voorzetsel. Je moet dat voorzetsel bij de vraag behouden:
- Con chi parli? – Met wie praat je?
- A chi hai dato il libro? – Aan wie heb je het boek gegeven?
- Di chi stai parlando? – Over wie praat je?
- Per chi è questo regalo? – Voor wie is dit cadeau?

Let op: in een directe vraag is het correct om het voorzetsel vóór of vlakbij 'chi' te gebruiken (Con chi?, A chi?).

3. In indirecte vragen (subordonate interrogative)
Bij indirecte vragen (ik vraag me af, ik weet niet) volgt vaak de congiuntivo (aanvoegende wijs), vooral als de hoofdzin onzekerheid of twijfel uitdrukt.
- Mi chiedo chi sia il colpevole. – Ik vraag me af wie de schuldige is. (congiuntivo: sia)
- Non so chi abbia rotto il vaso. – Ik weet niet wie de vaas heeft gebroken. (congiuntivo: abbia rotto)
Maar als de spreker iets als feit presenteert, komt ook het indicativo voor:
- So chi ha vinto la gara. – Ik weet wie de wedstrijd heeft gewonnen. (indicativo: ha vinto)
Kort samengevat: na werkwoorden van twijfel/ongemak/niet-weten is congiuntivo gebruikelijk; na weten/vertellen volgt vaak indicativo.

4. 'Chi' = 'degene die' / 'wie dan ook' (relatieve onbepaaldheid)
Als relatief voornaamwoord zonder antecedent betekent 'chi' 'degene die' of 'wie (ook maar)'. Het introduceert vaak een algemene of spreekwoordachtige zin.
- Chi dorme non piglia pesci. – Wie slaapt vangt geen vis. (Degene die slaapt, vangt geen vis.)
- Chi parla male di te, parla alle tue spalle. – Wie kwaad over je spreekt, spreekt achter je rug om.
- Chi studia, passa l'esame. – Wie studeert, haalt het examen.
Regel: als 'chi' deze onbepaalde betekenis heeft, volgt meestal de derde persoon enkelvoud van het werkwoord (zoals 'colui che').

5. 'Chi' heeft geen antecedent – gebruik 'che' of 'cui' als er wél een antecedent is
Belangrijk verschil voor Nederlandssprekenden:
- Fout: *La ragazza chi ho visto. (ongepast)
- Correct: La ragazza che ho visto. – Het meisje dat ik gezien heb.
'Chi' kan niet naar een eerder genoemd zelfstandig naamwoord verwijzen. Als er wél een antecedent is, gebruik je 'che', 'cui' of 'il quale'.

6. 'Chi' vs 'che'
- 'Che' is een betrekkelijk voornaamwoord dat zowel personen als dingen kan vervangen en wél een antecedent kan hebben: La persona che vedo = De persoon die ik zie.
- 'Chi' heeft geen antecedent en betekent eerder 'degene die / wie' of 'wie' in vragen.

7. 'Chi' vs 'cui'
- 'Cui' gebruik je na een voorzetsel in relatief gebruik: La ragazza con cui ho parlato = Het meisje met wie ik gesproken heb.
- In een vraag is 'con chi' wel juist: Con chi hai parlato? (Met wie heb je gesproken?)
Maar je kunt niet zeggen: *La ragazza con chi ho parlato (fout).

8. 'Chi' vs 'chiunque'
- 'Chiunque' = 'iedereen / wie dan ook / anyone' (expliciet onbepaald en vaak formeler): Chiunque venga è il benvenuto. – Wie er ook komt, is welkom.
- 'Chi' kan ook een onbepaalde betekenis hebben, vooral in spreekwoorden en korte uitspraken: Chi crede di sapere tutto… (Wie denkt alles te weten...)
Gebruik 'chiunque' als je duidelijk 'iedereen' of 'onbepaald persoon' wilt benadrukken.

9. Werkwoord met 'chi' en 'essere'
Bij het werkwoord 'essere' (zijn) hangt de vervoeging vaak af van het verwachte antwoord (semantische congruentie):
- Chi è? – Wie is (hij/zij)? (verwacht 3e persoon enk.)
- Chi sono? – Wie zijn (zij)? Of: Chi sono io? – Wie ben ik?
Voorbeeld:
- Chi è il direttore? – È Marco. – Wie is de directeur? – Het is Marco.
- Chi sono quei ragazzi? – Sono i tuoi amici. – Wie zijn die jongens? – Het zijn je vrienden.

10. Werkwoord met 'chi' als relatief onbepaald
Wanneer 'chi' 'degene die' betekent, is de regel: gebruik meestal derde persoon enkelvoud:
- Chi ruba paga. – Degene die steelt, betaalt.
In gesproken taal kun je soms een pluraliserende vorm horen als de spreker denkt aan meerdere personen, maar de aanbeveling is om de derde persoon enkelvoud te gebruiken voor standaardtaal.

11. 'Chi' gebruiken met een antecedent (fout)
Fout: *L'uomo chi ho visto ieri era alto.
Correct: L'uomo che ho visto ieri era alto. – De man die ik gisteren zag was groot.

12. Verkeerd voorzetselgebruik
Fout: *La persona con chi ho parlato.
Correct: La persona con cui ho parlato. – De persoon met wie ik sprak.
Toegestaan in vragen: Con chi hai parlato? – Met wie heb je gesproken?

13. Verkeerd gebruik van congiuntivo in indirecte vragen
- Fout (minder natuurlijk in veel gevallen): Non so chi è venuto.
- Aanbevolen in formele/meer standaardtaal bij twijfel: Non so chi sia venuto. – Ik weet niet wie er gekomen is.
Let op: in informele spreektaal hoor je vaak het indicativo: Non so chi è venuto.

Veel spreekwoorden en vaste uitdrukkingen gebruiken 'chi' in de onbepaalde betekenis. Ze zijn nuttig omdat ze de typische syntaxis van 'chi' laten zien:
- Chi dorme non piglia pesci. – Wie slaapt, vangt geen vis.
- Chi va piano va sano e va lontano. – Wie langzaam gaat, gaat gezond en ver.
- Chi fa da sé fa per tre. – Wie voor zichzelf zorgt, doet het werk van drie (wie het zelf doet is productiever).
- Chi cerca trova. – Wie zoekt, vindt.

- Vergelijk 'chi' met Nederlands 'wie' in vragen: Chi sei? = Wie ben jij?
- Voor relatief gebruik zonder antecedent: denk aan 'degene die' of 'wie ook' en gebruik meestal derde persoon enkelvoud.
- Als er wél een antecedent staat, gebruik je 'che' of 'cui' (na voorzetsel).
- Let op indirecte vragen: veelal congiuntivo na niet-weten/vragen. In spreektaal hoor je vaker indicativo.

- 'Chi' = wie / degene die. Onveranderlijk.
- Vragend: Chi? (subject of object)
- Na voorzetsels in vragen: Con chi?, A chi?, Di chi?
- Relatief/onbepaald: introduceert clausules zonder antecedent (Chi + 3e pers. enk.).
- Gebruik 'che'/'cui'/'il quale' als er een expliciet antecedent is.
- Indirecte vragen: kies tussen indicativo en congiuntivo afhankelijk van zekerheid en stijl.

- Antecedent: het woord waar een betrekkelijk voornaamwoord naar verwijst (in het Nederlands: 'het voorafgaande woord').
- Betrekkelijk voornaamwoord (relatief voornaamwoord): che, cui, il quale; vervangt een eerdere naam.
- Interrogatief voornaamwoord: vragend voornaamwoord (wie, wat, waar).
- Indicativo: de aantonende wijs (geeft feiten aan).
- Congiuntivo: de aanvoegende wijs (geeft twijfel, onzekerheid, mogelijkheid aan).
- Voorzetsel: woord zoals con, a, di, per, da.

Einde.