Ordenstal (første, anden, tredje osv.) og anvendelse

Ordenstal (polsk: liczebniki porządkowe) angiver rækkefølge: første, anden, tredje osv. På polsk fungerer ordenstal som adjektiver — de står normalt foran et substantiv og bøjes efter køn (rodzaj), tal (liczba) og kasus (przypadek). Eksempel: pierwszy dzień = "den første dag".

Hvornår bruger man ordenstal?

[*]Når du taler om placering i en rækkefølge: pierwszy, drugi, trzeci.

• Pierwszy uczeń wyszedł z klasy. — "Den første elev gik ud af klassen."

• Urodziłem się pierwszego stycznia 1990 roku. — "Jeg blev født den 1. januar 1990." (bemærk genitivformen)

• Mieszkam na trzecim piętrze. — "Jeg bor på tredje sal."


• To był drugi mecz. — "Det var den anden kamp."

Hvordan dannes ordenstal? — grundregler og almindelige former
Polske ordenstal dannes ofte ved at tilføje endelser til grundtallet, men der er uregelmæssigheder især for 1.–3.:

[*]1: pierwszy
[*]2: drugi
[*]3: trzeci
[*]4: czwarty
[*]5: piąty
[*]6: szósty
[*]7: siódmy
[*]8: ósmy
[*]9: dziewiąty
[*]10: dziesiąty
[*]11: jedenasty, 12: dwunasty, 13: trzynasty, ... 19: dziewiętnasty
[*]20: dwudziesty, 30: trzydziesty, 40: czterdziesty, 50: pięćdziesiąty osv.
[*]Sammensatte ordenstal skrives med to (eller flere) ord, f.eks. dwudziesty pierwszy = "enogtyvende" (21.). Begge ord bøjes efter kasus/køn/tal: f.eks. genitiv: dwudziestego pierwszego.
[*]Hundreder og tusinder: 100 = setny ("hundrede, den hundrede"), 1000 = tysięczny. Sammensatte: dwusetny, trzysetny, dwutysięczny.

Bøjning: ordenstal (eksempel: pierwszy)
Ordenstal bøjes som adjektiver. Her er de mest brugte former for pierwszy ("første"):

Ental

[*]Maskulinum

• Nominativ (mianownik): pierwszy — Pierwszy uczeń przyszedł. (Den første elev kom.)


• Genitiv (dopełniacz): pierwszego — Nie ma pierwszego samochodu. (Der er ikke den første bil.)


• Dativ (celownik): pierwszemu — Daję nagrodę pierwszemu zawodnikowi. (Jeg giver prisen til den første deltager.)


• Akkusativ (biernik): pierwszego (osoba)/ pierwszy (przedmiot) — Widzę pierwszego ucznia. / Widzę pierwszy dom. (Jeg ser den første elev. / Jeg ser det første hus.)


• Instrumental (narzędnik): pierwszym — Rozmawiałem z pierwszym gościem. (Jeg talte med den første gæst.)


• Lokativ (miejscownik): pierwszym — O pierwszym punkcie mówiliśmy długo. (Om det første punkt talte vi længe.)

• Nominativ: pierwsza — Pierwsza lekcja zaczyna się o ósmej. (Den første lektion starter kl. 8.)


• Genitiv: pierwszej — Nie pamiętam pierwszej daty. (Jeg kan ikke huske den første dato.)


• Akkusativ: pierwszą — Widzę pierwszą uczestniczkę. (Jeg ser den første deltager (kvinde).)

• Nominativ/Accusativ: pierwsze — Pierwsze dziecko zaczęło płakać. (Det første barn begyndte at græde.)


• Genitiv/Dativ: pierwszego / pierwszemu osv.

Flertal

[*]Maskulinum osobowy (mennesker) — np. studenci

• Nominativ: pierwsi — Pierwsi studenci przyszli. (De første studerende kom.)


• Akkusativ (osoby) = genitiv: pierwszych — Widzę pierwszych studentów. (Jeg ser de første studerende.)


• Instrumental: pierwszymi — Jesteśmy pierwszymi uczestnikami. (Vi er de første deltagere.)

• Nominativ: pierwsze — Pierwsze samochody były stare. (De første biler var gamle.)


• Genitiv: pierwszych — Nie ma pierwszych krzeseł. (Der er ikke de første stole.)

Sammensatte ordenstal — hvordan bøjes de?
Et sammensat ordenstal som dwudziesty pierwszy (21.) opfører sig som to adjektiver ved siden af hinanden: begge ord bøjes efter kasus/køn/tal. Eksempel i genitiv (typisk ved datoer eller efter visse konstruktioner):

• Dwudziestego pierwszego lutego jedziemy do Warszawy. — "Den 21. februar tager vi til Warszawa."

Ordensord i datoer og tid

• Når du siger datoer mundtligt, bruger man ofte ordenstallene i genitiv: pierwszego stycznia, dwudziestego pierwszego lutego.


• I skrift kan man ofte se cifre: 1 maja 2000 r. eller i lister 1., 2. som forkortelser for ordenstal (brug af punktum som forkortelse er almindeligt i lister). I formel skrift er det dog ofte bedre at skrive ordet eller hele datoen i ord: pierwszego maja 2000 roku. Undgå uformelle forkortelser som 1-szy, 2-gi, 3-ci.

Ordensord som substantiver (substantivering)
Ordenstal kan bruges alene og fungere som substantiver: Pierwsi wyszli. = "De første gik." Form og køn afhænger af de personer, man taler om. Eksempel: Kto wygrał konkurs? — Pierwszy. ("Hvem vandt konkurrencen? — Den første.")

Brug i brøker (brøker som navn)

I polsk dannes almindelige brøker ved at sætte tælleren som grundtal og nævneren som en form, der minder om et ordenstal:

• 1/2 = jedna druga


• 1/3 = jedna trzecia


• 3/4 = trzy czwarte

Almindelige fejl at undgå

[*]Glemme bøjningen: na pierwszy piętrze (forkert) → korrekt: na pierwszym piętrze.
[*]Brug af forkert køn: pierwszy osoba (forkert) → pierwsza osoba.
[*]Ignorere at begge dele i et sammensat ordenstal bøjes: dwudziesty pierwszy lutego (ufuldstændigt for genitiv) → korrekt: dwudziestego pierwszego lutego.
[*]Blande cardinal- og ordinalformer: Jestem dwa dziecko (forkert) → Jestem drugim dzieckiem (korrekt substantivisk/ordensbrug med kasus).
[*]Bruge uformelle forkortelser i formel tekst: undgå 1-szy, 2-gi.

Kort oversigt (hurtige regler)

[*]Lær de uregelmæssige former: pierwszy, drugi, trzeci.
[*]Behandl ordenstal som adjektiver: vælg korrekt køn, tal og kasus.
[*]Ved sammensatte tal bøjes alle led: dwudziestego pierwszego (genitiv).
[*]I datoer: tal ofte i genitiv ved mundtligt sprog (pierwszego stycznia).
[*]Skriftligt: brug enten ordet eller cifre; undgå uformelle korteformer.

Mini-glossar (polsk terminologi)

[*]liczebniki porządkowe = ordenstal
[*]rodzaj = køn (maskulinum/femininum/neutrum)
[*]liczba = tal (ental/flertal)
[*]przypadek = kasus (mianownik = nominativ, dopełniacz = genitiv, celownik = dativ, biernik = akkusativ, narzędnik = instrumental, miejscownik = lokativ)
[*]męski osobowy = maskulinum personligt (bruges for mennesker i flertal)

Afsluttende råd
Arbejd især med at lære de uregelmæssige former (1.–3.), og øv dig i at sætte ordenstallet i den rigtige kasus i almindelige sætninger (datoer, lokationer, akkusativ med objekter). Når du er i tvivl i skriftlig formel kommunikation, er det ofte sikrest at skrive hele formen med ord og korrekt kasusbøjning (fx pierwszego stycznia 2000 roku).