Kardinaltal – substantivets kongruens og kasusbrug (czternaście lat)

Hvad handler dette om?
Polsk har kasus (forskellige bøjningsformer afhængigt af syntaktisk funktion) og tal (kardinaltal) påvirker, hvilken form substantivet og de ord, der står sammen med det (adjektiver, pronominer, nogle gange verbet), får. Når du tæller på polsk ændres substantivets form ofte: én, to–fire, fem og derover opfører sig forskelligt. Et typisk eksempel er: Mam czternaście lat (‘jeg er 14 år’) — tallet (czternaście) styrer den form af substantivet (lat = genitiv plural af rok).

Kort oversigt (den praktiske regel)

• 1 (jeden/jedna/jedno): substantivet står i mianownik (nominativ) singular.

• 2–4 (dwa, trzy, cztery): substantivet står i mianownik (nominativ) plural (dog undtagelser for 12–14).

• 5 og op (pięć, sześć …) og 11–14: substantivet står i dopełniacz (genitiv) plural.

Bemærk: For sammensatte tal ser du ofte på de sidste cifre (men teen-undtagelsen 11–14 er altid genitiv). I praksis betyder det fx: 22 → dwadzieścia dwa lata (nominativ plural: lata), 25 → dwadzieścia pięć lat (genitiv plural: lat), 101 → som regel genitiv plural for mange substantiver (se afsnit om undtagelser nedenfor).

Hvordan dannes de vigtigste former?
1) Køn og formen af tallet “1”: jeden bøjes efter køn: jeden (maskulin), jedna (feminin), jedno (neutrum).

• Eksempel: jeden chłopiec (én dreng), jedna dziewczyna (én pige), jedno dziecko (ét barn).

2) Tallet “2” adskiller køn: dwa (mask./neutrum), dwie (feminin). For nominativ maskulin-personlig findes særlige former: dwaj/trzej/czterej.

• Eksempel: dwa psy, dwie książki.

3) Adjektiver og pronominer følger substantivets kasus: efter 2–4 står adjektivet i nominativ plural (duże psy), efter 5+ i genitiv plural (dużych psów).

• jeden duży pies — én stor hund


• dwa duże psy — to store hunde


• pięć dużych psów — fem store hunde (bemærk genitiv: psów)

Eksempel på kasusbøjning i en kort sætning:

• Genitiv før et negativt udsagn: Nie mam pięciu książek — Jeg har ikke fem bøger.


• Dativ med “give”: Dałem prezent dwóm studentom — Jeg gav en gave til to studerende.


• Instrumental med “z” (med): Rozmawiałem z dwiema kobietami — Jeg talte med to kvinder.

1) Mianownik (nominativ) — subjekt eller ‘hvem/hvad’:

• Jedna kobieta przyszła. — En kvinde kom.


• Dwie kobiety przyszły. — To kvinder kom.


• Pięć kobiet przyszło. — Fem kvinder kom.

2) Dopełniacz (genitiv) — bl.a. efter negation, mangel eller tal 5+:

• Brakuje jednej kobiety. — Der mangler en kvinde.


• Brakuje dwóch kobiet. — Der mangler to kvinder.


• Brakuje pięciu kobiet. — Der mangler fem kvinder.

3) Celownik (dativ) — til hvem:

• Dałem prezent jednej kobiecie. — Jeg gav en gave til en kvinde.


• Dałem prezent dwóm kobietom. — Jeg gav en gave til to kvinder.


• Dałem prezent pięciu kobietom. — Jeg gav en gave til fem kvinder.

4) Biernik (akkusativ) — direkte objekt:

• Widzę jedną kobietę. — Jeg ser en kvinde.


• Widzę dwie kobiety. — Jeg ser to kvinder.


• Widzę pięć kobiet. — Jeg ser fem kvinder.

5) Narzędnik (instrumental) — med/ved hjælp af:

• Rozmawiałem z jedną kobietą. — Jeg talte med en kvinde.


• Rozmawiałem z dwiema kobietami. — Jeg talte med to kvinder.


• Rozmawiałem z pięcioma kobietami. — Jeg talte med fem kvinder.

6) Miejscownik (lokativ) — efter visse præpositioner som o/na:

• Mówię o jednej kobiecie. — Jeg taler om en kvinde.


• Mówię o dwóch kobietach. — Jeg taler om to kvinder.


• Mówię o pięciu kobietach. — Jeg taler om fem kvinder.

Særlige noter og vigtige undtagelser

• 11–14 (ten-teen) er altid genitiv plural: jedenaście/ dwanaście/ trzynaście/ czternaście + domów/lat/książek. Det er derfor, at czternaście lat bruger genitiv plural (lat) — dit eksempel.


• 2 vs. 2 (dwa/dwie): brug dwie for feminine substantiver (dwie książki), dwa for maskulin/neutrum (dwa okna).


• Maskulin-personlig}: tælleord har særlige former i nominativ (dwaj, trzej, czterej) og genitiv/dativ/locative-former (dwóch, trzem …). Eksempel: nominativ dwaj studenci przyszli, men i objekt/genitiv hører du dwóch studentów.


• Alder og ordet rok: fast udtryk: man siger Mam 21 lat, Mam 22 lata, Mam 25 lat. Bemærk køn og idiomatisk brug af rok/lata/lat (rok ændrer uregelmæssigt i flertal: 2–4 lata, 5+ lat). Så sætninger med alder er et godt sted at øve disse mønstre.

Typiske fejl danske lærende laver

• At bruge ental efter sammensatte tal (fx *21 rok) — danskere fristes at oversætte direkte; lær reglen for 2–4 vs. 5+.


• At glemme kønsbøjningen: dwie książki (ikke *dwa książki).


• At lade adjektivet stå i forkert kasus: efter 5+ skal adjektivet ofte stå i genitiv plural (pięć dużych domów, ikke *pięć duże domy).

Hvis du vil, kan jeg lave en kort oversigtstabel over tal + substantivformer (1, 2–4, 5, 11–14, 21–25, 101) med konkrete eksempler til det substantiv, du øver (fx rok eller książka).