Bøjning af ordinale og kollektive numeraler

Hvornår bruger jeg ordinale tal?

• Når du angiver rækkefølge: "den første bil", "den tredje elev". (pl.: pierwszy, trzeci)


• Ved datoer og årstal i rækkefølge: 1. maj = pierwszy maja eller oftere 1 maja


• Ved placeringer (konkurrencer): "han kom på første plads" = zajął pierwsze miejsce

Eksempler:

• Pierwszy uczeń wszedł do klasy. (Den første elev gik ind i klassen.)


• Drugi rozdział książki jest długi. (Andet kapitel i bogen er langt.)

Hvordan dannes ordinale tal?

• Mange ordinale er uregelmæssige for de lave tal: 1 = pierwszy, 2 = drugi, 3 = trzeci, 4 = czwarty, 5 = piąty, 6 = szósty osv.


• Fra 11–19 dannes ofte med -asty/-nasty: 11 = jedenasty, 12 = dwunasty, 13 = trzynasty osv.


• Tiere og hundreder: 20 = dwudziesty, 30 = trzydziesty, 40 = czterdziesty, 100 = setny, 200 = dwusetny osv.


• Sammensatte ordinale skrives som to (eller flere) ord: dwudziesty pierwszy (21.), sto dwudziesty (120.). Begge dele bøjes i køn, antal og kasus (se nedenfor).

Hvordan bøjes ordinale tal? (køns- og kasusoverensstemmelse)
Ordinale tal i polsk fungerer grammatisk som adjektiver: de bøjes efter substantivets køn (rodzaj), antal (liczba) og kasus (przypadek). Derfor skal ordet pierwszy ændre form afhængig af, om substantivet er:

• maskulinum (męski), femininum (żeński) eller neutrum (nijaki),


• ental eller flertal,


• hvilket kasus sætningen kræver (nominativ, genitiv, dativ osv.).

Nedenfor er paradigmet for det almindelige ordinale pierwszy ("første"). Jeg fremhæver også den vigtige forskel i akk.: maskulinum-personligt (animat) vs. ikke-personligt.

Bemærk: i akkusetiv ental maskulinum bliver formen pierwszego når substantivet er animate/personligt (fx widzę pierwszego ucznia – jeg ser den første elev), men pierwszy når det er ikke-personligt/inanimate (fx odwiedziłem pierwszy dom – jeg besøgte det første hus).

Eksempler (ordinale i sætninger med forskellige kasus og køn)

• Nominativ: Pierwszy student wszedł do sali. (Den første studerende gik ind i lokalet.)


• Genitiv: Nie pamiętam pierwszego dnia wakacji. (Jeg husker ikke den første feriedag.)


• Dativ: Dziękuję pierwszemu nauczycielowi. (Jeg takker den første lærer.)


• Akkusativ (anim.): Widzę pierwszego zawodnika. (Jeg ser den første deltager.)


• Akkusativ (inanim.): Odwiedziłem pierwszy zamek. (Jeg besøgte det første slot.)


• Instrumental: Rozmawiałem z pierwszym klientem. (Jeg talte med den første kunde.)


• Lokativ: Mówiliśmy o pierwszym miejscu. (Vi talte om førstepladsen.)

Sammensatte ordinale (fx 21., 32.)
Ved sammensatte ord (fx dwudziesty pierwszy = 21.) bøjes begge led: dwudziesty pierwszy dom (m.), dwudziesta pierwsza rocznica (f.). Eksempler:

• Dwudziesty pierwszy rozdział jest trudny. (Det 21. kapitel er svært.)


• Dwudziesta pierwsza rocznica ślubu. (Den 21. bryllupsdag.)

Bemærk: formen i akk. svarer ofte til nominativ (dvs. dwoje), mens genitiv slutter på -ga, dativ/lokativ på -gu, instrumentalis på -giem.

Hvornår bruger man kollektive tal? Praktiske regler og eksempler
Kollektive tal bruges især i disse situationer:
1) Med substantiver uden entalsform (pluralia tantum): drzwi, spodnie, nożyczki.

• Kupiłem dwoje drzwi. (Jeg købte to døre.)

• Miałem dwoje oczu. (Jeg havde to øjne.) // mere almindeligt: Miałem dwa oczy — men dwoje oczu er korrekt, især hvis substantivet kun bruges i pluralis formen (oczy).

• Dwoje dzieci bawi się na podwórku. (To børn leger på gårdspladsen.)

• Było dwoje gości. (Der var to gæster — muligvis af forskelligt køn.)

Flere eksempler i forskellige kasus:

• Nominativ (subjekt): Dwoje dzieci bawiło się na dworze. (To børn legede udenfor.)


• Akkusativ (direkte objekt): Widzę dwoje dzieci. (Jeg ser to børn.)


• Genitiv (ved negation el. efter visse præpositioner): Nie mam dwojga dzieci. (Jeg har ikke to børn.)


• Instrumental (efter z): Wyszedłem z dwojgiem dzieci. (Jeg gik ud med to børn.)


• Dativ: Dałem dwojgu dzieciom cukierki. (Jeg gav to børn slik.)

Sammenligning: dwoje vs. dwa/dwie vs. dwaj

• dwa/dwie er kardinaltal (2) og bøjes efter køn: dwa (m/ n), dwie (f).


• dwa domy, dwie kobiety.


• dwaj/dwóch er former, der bruges for maskulinum-personligt (fx dwaj mężczyźni eller genitiv dwóch mężczyzn).


• dwoje bruges når: (a) substantivet er pluralis tantum, (b) det drejer sig om børn eller unge, eller (c) personer i blandet køn.

Almindelige fejl (og hvordan du undgår dem)

• Forkert: dwie dzieci → Korrekt: dwoje dzieci. (Børn kræver dwoje.)


• Forkert: pierwszy kobieta → Korrekt: pierwsza kobieta. (Ordinale skal stemme i køn.)


• Glemmer at bøje begge led i et sammensat ordinal: dwudziesty pierwszy dzień — hvis du taler om en kvinde: dwudziesta pierwsza rocznica.


• Bruger dwoje i stedet for dwaj/dwie ved entydigt samme-køn grupper (fx to mænd): bedre at skrive dwaj mężczyźni.

Kort huskeliste

• Ordinale = adjektivisk: bøj efter køn, antal og kasus.


• I sammensatte ordinals bøjes alle dele.


• Kollektive tal (dwoje, troje osv.) bøjes i kasus, men ikke i køn.


• Brug dwoje/troje/czworo når substantivet mangler ental eller ved børn/unge og blandede grupper.